«Քրոնոս». Հեծանիվ, որն անընդհատ առաջ է շարժվում

 

«Կյանքը նման է հեծանիվ վարելուն. հավասարակշռությունը պահելու համար անհրաժեշտ է անընդհատ առաջ շարժվել». - Ալբերտ Էյնշտեյն

Հիրավի, շատ գեղեցիկ ու դիպուկ խոսքեր են, և եթե մի օր որոշեմ իմ կյանքի կամ գործունեության կարգախոսն ընտրել, հաստատ այս միտքը ֆավորիտներիս շարքում կլինի։

Հետաքրքիր է, որ այս արտահայտությանը հանդիպեցի, երբ «Քրոնոս» գիտակների ակումբի խաղերից մեկի կազմակերպման համար հարցաշար էի կազմում։ Իմ մանկավարժական գործունեության ու գիտակների ակումբի զարգացման համար այս պահին այն շատ բնութագրական է։ Ավելի քան հինգ տարի առաջ կրթահամալիրում ինտելեկտուալ խաղերի վերակենդանացման շունչ նկատեցի, ինչն անտարբեր թողնելն ուղղակի աններելի կլիներ: Ընդամենը երկու տարի անց ինտելեկտուալ խաղերը դարձան սովորողների համար դպրոցում սիրելի ու մշտական զբաղմունքներից մեկը, իսկ արդեն 2025-2026 ուսումնական տարվան ընդառաջ դրանք ստացել են շատ ավելի համակարգված ու պարբերական բնույթ՝ իրենց խաղային ժամանակացույցով, մշակվող նոր ձևաչափերով ու համագործակցային նախագծերով։

Այս ամենի հիմքում, անշուշտ, «Մխիթար Սեբաստացի» կրթահամալիրում իրականացվող հեղինակային մանկավարժության ընձեռած ազատությունն ու լայն հնարավորություններն են։ Այն միջավայրը, որտեղ խրախուսվում են նախաձեռնողականությունն ու նորարարությունը, թույլ տվեց, որ ինտելեկտուալ խաղերը կայանան, այլ դառնա ապրող, շնչող ու անընդհատ զարգացող կրթական օրգանիզմ։

Այս մեկ տարին իսկապես «առաջ շարժվելու» և հավասարակշռությունը նոր արագությունների վրա պահելու տարի էր մեզ համար։ Մենք գիտակցեցինք, որ դասական «Ի՞նչ, որտե՞ղ, ե՞րբ»-ը հիանալի բազա է, սակայն ժամանակակից սովորողը կարիք ունի ավելի դինամիկ, բազմաշերտ հարթակների: Ակումբի կյանք մտան այնպիսի նոր ու ինտերակտիվ ձևաչափեր, ինչպիսիք են «Թոփ 20»-ը, «Փաստաշարը», խաղային ձևաչափերը։

Եթե դասական խաղում պահանջվում է հարցի պատասխանը գտնել մեկ րոպեի ընթացքում՝ տրամաբանական շղթա կառուցելով, ապա նոր ձևաչափերը բոլորովին այլ մարտահրավերներ են նետում: Օրինակ՝ «Փաստաշար»-ում սովորողները պետք է աստիճանաբար տրվող հուշումներով կռահեն թաքնված երևույթը. այստեղ կարևորվում է ոչ միայն փաստերի իմացությունը, այլև ռիսկի գնալու, ճիշտ պահին արձագանքելու կամ հակառակը՝ համբերատար հաջորդ հուշմանը սպասելու ունակությունը:

Երբ սովորողը նստած է խաղասեղանի շուրջ, նա պարզապես հարցի չի պատասխանում։ Նա անցնում է «անտեսանելի կրթության» լրջագույն դպրոց, որը զարգացնում է այն կարևորագույն հմտությունները, որոնք հաճախ անհնար է փոխանցել միայն դասի ժամանակ.

 Ժամանակային խիստ սահմանափակ պայմաններում ինֆորմացիան վերլուծելու և վերջնական որոշում կայացնելու կարողություն:

Վեց հոգանոց թիմում հաճախ հաղթում է ոչ թե այն թիմը, որն ունի ամենաշատ բան իմացող խաղացողներ, այլ նա, որի անդամները կարողանում են լսել միմյանց: Ընկերոջ «կիսատ» կամ խենթ թվացող վարկածը որսալը, զարգացնելն ու ճիշտ պատասխանի վերածելը իսկական արվեստ է: Սա սեփական էգոն զսպելու և ընդհանուր նպատակին ծառայելու լավագույն վարժանքն է։

Հարցերը երբեք չեն սահմանափակվում մեկ առարկայի շրջանակով. դրանք պահանջում են համադրել պատմությունը ֆիզիկայի, գրականությունը՝ աշխարհագրության կամ արվեստի հետ: Սա սովորեցնում է տեսնել աշխարհն ամբողջության մեջ:

Խաղը սովորեցնում է, որ սխալ վարկած առաջ քաշելը խայտառակություն չէ, այլ ճշմարտությանը հասնելու աշխատանքային փուլ: Պարտվելն ընդունելը նույնպես մշակույթ է, որը դարձնում է ավելի ուժեղ։

Որպես մանկավարժ՝ ինձ համար այս տարվա ամենամեծ ու կարևոր ձեռքբերումներից մեկն այն էր, որ նախաձեռնությունը սահուն կերպով փոխանցվեց հենց սովորողներին։ Եթե սկզբում նրանք միայն մասնակից էին, ապա այսօր նրանք անձամբ են կազմում հարցաշարեր, մշակում կանոններ և անցկացնում մրցաշարեր (ինչպես, օրինակ, Միջին դպրոցի սովորողների համար կազմակերպվող խաղերը, կամ «Թումանյանական աշխարհ» նախագիծը): Սա այլևս պարզապես խաղ չէ. սա ինքնակազմակերպման, պատասխանատվության և առաջնորդության իսկական դարբնոց է։

Ապրիլ ամսին, երբ մի շարք իններորդ դասարանցիներ խնդրանք-պահանջով դիմեցին ինտելեկտուալ խաղեր կազմակերպելու համար, օգնության ձեռք մեկնեցին Ավագ դպրոցի սովորողները։ Նրանք ոչ միայն աջակցեցին կազմակերպչական հարցերում, այլև ձմեռային աշխատարանային ճամբարի ընթացքում կուտակած իրենց փորձից ելնելով՝ այնքան պրոֆեսիոնալ վարեցին գործընթացը, որ ինձ պարզապես վերածեցին հպարտ հանդիսատեսի։

Այս ուսումնական տարվա մեր գործունեության մեջ իր առանձնահատուկ ու պատվավոր տեղն ունի «Թումանյանական նախագիծը»։ Սա պարզապես թեմատիկ մրցաշար չէր, այլ գրականության, մշակույթի և ինտելեկտուալ մտքի հիանալի համադրություն։ Նախագիծը հնարավորություն տվեց բոլորովին նոր դիտանկյունից բացահայտել Ամենայն հայոց բանաստեղծին, խորասուզվել նրա ստեղծագործությունների, կենսագրության և հասարակական գործունեության հայտնի ու անհայտ էջերի մեջ՝ ապացուցելով, որ ինտելեկտուալ խաղը ընթերցանության խթանման լավագույն գործիքներից է:

Զուգահեռաբար, ժամանակին համընթաց քայլելու նպատակով, այս տարի մենք սկսեցինք նաև խաղերի թվայնացման գործընթացը։ Իսկական փորձարարական լաբորատորիա դարձավ ձմեռային աշխատարանային ճամբարը: Ճամբարականներն իրենք սովորեցին թվային հարթակներում խաղեր կառուցել, յուրացրին հարցաշարեր կազմելու նրբությունները և ձեռք բերեցին լսարանի հետ աշխատելու կարևոր փորձառություն։ Խաղերի թվայնացումն այն պակասող քայլն էր, որը հնարավորություն տվեց ինտելեկտուալ ժամանցին թափանցել նաև այլ միջավայրեր՝ ընկերական, ընտանեկան և այլն։

Եթե սովորողները փոխվում ու աճում են ինտելեկտուալ խաղեր խաղալով, ապա նույնը տեղի է ունենում նաև ուսուցչի հետ։ Ինձ համար սա անընդհատ կրթվելու և նորանալու գործընթաց է։ Հարցեր որոնող, տեղեկատվությունը ստուգող, ծրագրեր և խաղային նոր ձևաչափեր ստեղծող ուսուցիչը ամեն օր հայտնաբերում է նոր փաստեր՝ դրանով իսկ ընդլայնելով սեփական աշխարհայացքն ու մնալով ինտելեկտուալ «տոնուսի» մեջ։

Որպես տրամաբանական շարունակություն՝ արդեն նպատակ է նշմարվում խաղերի տարածումը նաև այլ կրթական հաստատություններում և հանրապետական մրցույթ-փառատոների անցկացումը։ Ինչպես ցույց տվեց մեր փորձը, ինտելեկտուալ խաղերը հիանալի և ամուր հարթակ են կրթական նոր կապերի հաստատման և զարգացման համար։

Ամփոփելով այս ճանապարհը՝ ուզում եմ վերադառնալ Էյնշտեյնին։ Նրան է վերագրվում մեկ այլ հանճարեղ միտք.

«Յուրաքանչյուր ոք հանճար է: Բայց եթե դուք ձկանը դատեք ծառ բարձրանալու նրա ունակությամբ, նա իր ամբողջ կյանքն ապրելու է այն համոզմամբ, որ ինքը հիմար է»։ Ինտելեկտուալ խաղերը մեր կրթական միջավայրում հենց այն այլընտրանքային, «ջրային» տարածքն են դարձել, որտեղ իրենց փայլուն կարողություններով սկսել են բացահայտվել և ինքնաարտահայտվել այն սովորողները, ովքեր գուցե դասապրոցեսում պասիվ են կամ դժվարությամբ են դրսևորվում։ Սա յուրաքանչյուրին իր ներուժը ցուցադրելու, իրեն գնահատված ու խելացի զգալու հարթակ է։

«Ի վերջո, նայելով խաղասեղանների շուրջ համախմբված սովորողներին՝ հասկանում ես ամենակարևորը. մանկավարժի ամենամեծ վարձատրությունը բացահայտման բերկրանքից փայլող սովորղի աչքերն են։ Քանի դեռ մեր կրթական միջավայրում կա սխալվելուց չվախենալու և անընդհատ նորը բացահայտելու եռանդը, որևէ կանգառի մասին խոսք լինել չի կարող։ Մենք կշարունակենք ընթանալ մեր ընտրած ճանապարհով, իսկ «Քրոնոսի» անիվները կպտտվեն նոր արագությամբ՝ ապացուցելով, որ կրթության մեջ իսկական հավասարակշռությունը պահպանվում է միայն մտծելու, ինքնազարգացման, ստեղծագործելու և վստահորեն առաջ շարժվելու արդյունքում»։